سرانجام از مهمترين عوائد خزانه عامره ، انواع « هديه و پيشكش » بود كه در فرصتهاى مقتضى از مردم گرفته مىشد . در ميان سياحان اروپايى ، سياحى پيدا نمىشود كه در يادداشتهاى خود به حرص و ولع عجيب و بىپايان حكام ايرانى در گرفتن « هداياى » باارزش از ايالات و از افراد و نيز مصادره دارايى آنان اشاره نكرده باشد . دراينجا نيز مىتوان ردپاى نهادها و رسوم عهد ايلخانى را پيگيرى كرد « 1 » . نكات زير طرح تقريبى از زمينه ديوانى نظام مالياتى را ارائه مىدهد . در دوره مورد بحث ما ، به طور كلى مىتوان به تداوم ديرينه‌اى از نهادهاى مالى دولتى رسيد . ولى پيش از همه بايد اشاره كرد كه تقسيم تشكيلات ديوانى به دو بخش در زمان شاه عباس اول و جانشينان او ، موجب بعضى از تحولات در اين قلمرو گرديد . تشكيلات مالى مركزى همراه با دفترخانه دولتى ، ديوان اعلى را تشكيل مىداد كه در رأس آن وزير اعظم قرار داشت . اين حلقه زنجيره دايره مالى و دفترخانه به احتمال به دوره نظام‌الملك سياستمدار نامدار زمان سلجوقيان بزرگ برمىگردد . يكى از پيامدهاى آن اين بود كه وزير اعظم در نهايت در مقابل امور مالى مسئوليت داشت . ولى رئيس واقعى دايره مالى مستوفى الممالك بود . پىآيند او از زمان شاه عباس اول مستوفى خاصه بود كه مسئوليت امور مالى خاصه را داشت « 2 » . به هرحال اين شراكت در كار - حداقل تا دهه‌هاى پسين قرن يازدهم / هفدهم - ضرورت ساختار دوگانه را در همه بخشهاى پايينى دايره مالى پيش نياورد . در كنار مستوفىالممالك حتى در زمان ايلخانان دو مأمور عاليرتبه در رأس دايره مالى قرار داشتند ولى هردو در رده‌هاى پايين بودند : مشرف‌الممالك و ناظرالممالك . وظيفه اصلى اين‌دو نفر در اداره تشكيلات مالى ، البته اعمال نظارت متقابل و دوجانبه بود . اين دوگانگى در همه دواير مالى ايالتى و منطقه‌اى نيز وجود داشت . همه مستوفيان منطقه‌اى تابع مستوفىالممالك بودند و بر طبق آن ، مشرفها و ناظرها هم در نهايت و به ترتيب تابع مشرف‌الممالك و ناظرالممالك بودند . در ناظر دفترخانه همايون اعلى دوره صفويان مىتوان ريشه‌هاى ناظرالممالك قديمى را پيدا كرد ؛ داروغه دفترخانه دوره صفوى هم به احتمال منشاء در مشرف‌الممالك داشت « 3 » .

--> ( 1 ) - كمپفر ، ص 93 ؛ شاردن ، جلد 3 ، ص 230 و جلد 5 ، ص 430 ؛ مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 179 ؛ پطروشفسكى ، در CHI ، جلد 5 ، ص 235 به نقل از رشيد الدين . ( 2 ) - هينتس ، « Das Rechungswesen » ، ص 22 ؛ مينورسكى ، تذكرة الملوك ، صص 24 ، 45 ؛ رهربرن ، Provinzen Und Zentralgewalt ، صص 122 به بعد . ( 3 ) - هينتس ، « Das Rechungswesen » ، ص 23 ؛ مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 71 ؛ بوسه ، Persische Diplomatik im » « uberblik ، ص 240 .